Przejdź do treści

litewski

Lietuvių kalba

Liczba rodzimych mówców

3,5 – 4 mln

Oficjalny język

Republika Litewska, Unia Europejska

Język mniejszości

Polska, USA

Język diaspory

Białoruś, obwód kaliningradzki, USA, Wielka Brytania, Brazylia, Argentyna, Kanada, Niemcy, Urugwaj, Szwecja, Norwegia, Australia, Łotwa i inne kraje

Alfabet
32 litery
Przypadki
7
Kod językowy
lt, lit
Typologia językowa
fleksyjny , opuszczający zaimki w podmiocie (pro-drop) , SVO
Rodzina językowa
indoeuropejska, gałąź bałtosłowiańska, grupa bałtycka, podgrupa wschodniobałtycka
Liczba dialektów
2 dialekty: żmudzki i auksztocki

Najdłuższy wyraz

nie zebraliśmy wystarczającej ilości szczawiku zajęczego

Ciekawy wyraz lub zdanie

sześć gęsi z sześcioma gąsiątkami

Interesujące fakty

Forma kobiecego nazwiska może wskazywać, czy kobieta ta jest zamężna, czy też nie, natomiast zasada ta nie odnosi się do mężczyzn. To znaczy, że niezamężne kobiety mają nazwiska zakończone na aitė, iūtė oraz ytė, a nazwiska kobiet zamężnych zawsze kończą się na ienė. W ostatnich latach zyskała popularność nowa końcówka ė, która może być używana zarówno kobiety zamężne, jak i niezamężne. Jednakże potrzeba trochę czasu, aby stała się powszechna. Obecnie końcówki tej używają jedynie mężatki, głównie celebrytki.

Interesujące jest, że w języku litewskim nie ma mocnych przekleństw. Na przykład używa się wyrazów takich jak rupūžė (ropucha). Kiedy Litwini czują potrzebę przeklinania, używają rosyjskich bądź angielskich przekleństw.

Język litewski tak bardzo nadaje się do tańca...

Trzy kobiety przyjechały do Wilna po raz pierwszy. Po powrocie do domu podzieliły się swoimi wrażeniami z przyjacielem:
– Litewski brzmi tak muzykalnie, jak taniec...
– Dlaczego?
– Ponieważ za każdym razem, gdy autobus się zatrzymuje, pasażerowie mówią: „Lipsi, lipsi, čia-čia-čia”…

„Lipsi, lipsi, čia-čia-čia” – nie są nazwami tańców, lecz skróconymi formami od „ar Jūs lipsite čia?” (Wysiada pan tutaj?).

Historia

  • X wiek p.n.e.

    Języki bałtyckie utworzyły gałąź odrębną od innych języków indoeuropejskich.

  • 400 - 600

    Języki wschodniobałtyckie oddzieliły się od zachodniobałtyckich (lub po prostu od języka bałtyckiego).

  • od 800

    Zaczynają pojawiać się różnice pomiędzy językami litewskim a łotewskim.

  • od XIII - XIV wieku

    Języki litewski i łotewski nadal rozwijały się oddzielnie.

Najstarszy znany tekst w języku litewskim to rękopis modlitwy zapisany w egzemplarzu książki „Tractatus sacerdotalis” z 1503 r.

Źródło: Wikimedia Commons

Język litewski jest jednym z dwóch żywych języków bałtyckich, wraz z łotewskim. Obecnie jest on najbardziej archaiczny ze wszystkich żywych języków indoeuropejskich. Uważa się, że spośród języków nowożytnych język litewski jest najbliższy językowi protoindoeuropejskiemu.

„Każdy, kto chce usłyszeć, jak mówili indoeuropejczycy, powinien przyjść i posłuchać litewskiego chłopa”, powiedział słynny francuski językoznawca Antoine Meillet.

W próbach rekonstruowania języka protoindoeuropejskiego przez specjalistów od językoznawstwa indoeuropejskiego współczesny język litewski okazuje się tak samo ważny, jak języki starożytne, takie jak łacina, greka i sanskryt.

Paul Thieme w 1958 porównał przysłowie litewskie Dievas davė dantis; Dievas duos ir duonos i jego łacińskie tłumaczenie Deus dedit dentes; Deus dabit et panem (Bóg dał zęby, Bóg da również chleb) z tym, co (Thieme) określa jako starą formę sanskrytu: Devas adadā t datas; Devas dā t (lub dadā t) api dhā nā s.

Sanskryt i język litewski

Ponieważ zarówno sanskryt, jak i język litewski są bardzo archaiczne, istnieje w nich duża liczba pokrewnych i podobnych słów, o tym samym lub bliskim znaczeniu. Na przykład:

  • agnis (अग्निः) ‒ ugnis (ogień)
  • vajus (वायु :) ‒ vėjas (wiatr)
  • aśru (अश्रु :) ‒ ašara (łza)
  • aśvā (अश्वा) ‒ ašvam (morze)
  • kūrmas (कूर्म :) ‒ kurmis (kret)
  • ratha (रथ :) ‒ ratas (koło)
  • devas (देव :) ‒ Dievas (Bóg)
  • navyas (नव्य :) ‒ naujas (nowy)
  • madhu (मधु) ‒ medus (miód)
  • vīra (वीर :) ‒ didvyris (bohater)
  • svapnas (स्वप्न :) ‒ sapnas (sen)
  • sanas (सन :) ‒ senas (stary)
  • sravati (स्रवति ) ‒ srovena (płynie, np. rzeka)
  • śvaśuras (श्वशुर :) ‒ šešuras (teść)
  • sūnus (सूनु :) ‒ sūnus (syn)

i wiele innych.

Co więcej, podobny język i jego morfologia: skr. asmi – asi – asti = dosł. ja jestem – ty jesteś – oni są.

Podobieństwo językowe nie wynika z bliskiego pokrewieństwa tych języków (język litewski należy do języków bałtosłowiańskich, a sanskryt do indoaryjskich), ale z tego, że w obu tych językach zachowało się wiele elementów protoindoeuropejskich. Sanskryt, będąc językiem liturgii, nie zmienił się od czasów jego stworzenia, natomiast język litewski, w wyniku okoliczności historycznych i kulturowych, również zmienił się w stosunkowo niewielkim stopniu.

Słowotwórstwo i słownictwo

W języku litewskim zachowało się bardzo stare słownictwo. Jest to bezcenny skarb. Państwowa Komisja Języka Litewskiego, między innymi, stoi na straży języka, aby nie został przeładowany zbyt dużą liczbą obcych słów. Gdy tylko jest to możliwe, próbuje się tworzyć nowe słowa zamiast je zapożyczać. Niemniej jednak oczywisty jest rosnący wpływ języka angielskiego.

Język litewski posiada mnóstwo przyrostków zdrabniająco-afektywnych, jest w nim zatem wiele ekspresywnych, czułych form słownych.

  • namas
    dom
  • namelis, namukas, nameliukas, namelėlis, namužėlis, namučiukas
    domek
  • vaikas
    dziecko
  • vaikelis, vaikiukas, vaikeliukas, vaikelėlis, vaikužėlis, vaikučiukas
    niemowlątko

Gramatyka

Język litewski posiada tylko dwie liczby (pojedynczą i mnogą) oraz dwa rodzaje (męski i żeński).

W języku litewskim są 4 czasy (przeszły, przeszły częstotliwy, teraźniejszy, przyszły) oraz trzy koniugacje.

Czas przeszły częstotliwy oznacza, że robiliśmy coś już nie raz w przeszłości: imdavau ir skaitydavau (Zwykłem decydować i czytać (więcej niż raz)).

Bezokolicznik
imti (brać), mylėti (kochać), skaityti (czytać)
Czas przeszły
Liczba pojedyncza
1. osoba aš ėmiau, mylėjau, skaičiau
2. osoba tu ėmei, mylėjai, skaitei
3. osoba jis/ji ėmė, mylėjo, skaitė
Liczba mnoga
1. osoba mes ėmėme, mylėjome, skaitėme
2. osoba jūs ėmėte, mylėjote, skaitėte
3. osoba jie/jos ėmė, mylėjo, skaitė
Czas przeszły iteratywny (wielokrotny)
Liczba pojedyncza
1. osoba aš imdavau, mylėdavau, skaitydavau
2. osoba tu imdavai, mylėdavai, skaitydavai
3. osoba jis/ji imdavo, mylėdavo, skaitydavo
Liczba mnoga
1. osoba mes imdavome, mylėdavome, skaitydavome
2. osoba jūs imdavote, mylėdavote, skaitydavote
3. osoba jie/jos imdavo, mylėdavo, skaitydavo
Czas teraźniejszy
Liczba pojedyncza
1. osoba aš imu, myliu, skaitau
2. osoba tu imi, myli, skaitai
3. osoba jis/ji ima, myli, skaito
Liczba mnoga
1. osoba mes imame, mylime, skaitome
2. osoba jūs imate, mylite, skaitote
3. osoba jie/jos ima, myli, skaito
Czas przyszły
Liczba pojedyncza
1. osoba aš imsiu, mylėsiu, skaitysiu
2. osoba tu imsi, mylėsi, skaitysi
3. osoba jis/ji ims, mylės, skaitys
Liczba mnoga
1. osoba mes imsime, mylėsime, skaitysime
2. osoba jūs imsite, mylėsite, skaitysite
3. osoba jie/jos ims, mylės, skaitys

W języku litewskim jest 7 przypadków (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, wołacz), 5 deklinacji rzeczowników i 3 deklinacje przymiotników.

Przymiotnik w języku litewskim może mieć aż do 147 form: 2 rodzaje x 6 przypadków x 2 liczby x 2 formy x 3 stopnie + 3 formy bez rodzaju

Jedną z cech języka litewskiego są pronominalne formy przymiotników. Pronominalna forma przymiotników oznacza, że dana cecha jest szczególna i jednocześnie podkreśla tę cechę: gražusgražusis (piękny – ten piękny). Pronominalne formy przymiotników są nieznane użytkownikom języka angielskiego, niemieckiego, francuskiego i wielu innych języków.

System pisma i wymowa

We współczesnym alfabecie litewskim są 32 litery:

  • a
  • ą
  • b
  • c
  • č
  • d
  • e
  • ę
  • ė
  • f
  • g
  • h
  • i
  • į
  • y
  • j
  • k
  • l
  • m
  • n
  • o
  • p
  • r
  • s
  • š
  • t
  • u
  • ų
  • ū
  • v
  • z
  • ž

Litery ą, į, ų były niegdyś używane dla oznaczenia samogłosek nosowych. Nie ma już żadnych samogłosek nosowych w nowoczesnym literackim języku litewskim, ale litery te pozostały i denotują obecnie dźwięki długie /aː/, /iː/, /uː/.

Spółgłoski w języku litewskim tworzą pary spółgłosek twardych i miękkich (oprócz „j”). Mogą być także dźwięczne lub bezdźwięczne.

Dźwięk [h] denotowany jest przez dwie litery – ch.

Język litewski posiada nie tylko (długie i krótkie) samogłoski oraz (twarde i miękkie) spółgłoski, lecz także dyftongi (uo, ai, ei, ie) i dyftongi mieszane (samogłoskowe i sonorne al, am, an, ar, el, em, en, er, il, im, in, ir, ul, um, un, ur, ol, om, on, or).

  • [eu] Europa
    Europa
  • [oi] boikotas
    bojkot
  • [ou] klounas
    klaun
  • [ol] kolba
    kolba (laboratoryjna)
  • [om] pompa
    pompa
  • [on] monteris
    monter
  • [or] korta
    karta

Dialekty

Źródło: Wikimedia Commons

Dialekt żmudzki

  • Zachodni żmudzki
    • Vakarų žemaičių patarmė
  • Północny żmudzki
    • Kretingiškių šnekta
    • Telšiškių šnekta
  • Południowy żmudzki
    • Varniškių šnekta
    • Raseiniškių šnekta

Dialekt auksztocki

  • Zachodni auksztocki
    • Šiauliškių šnekta
    • Kauniškių šnekta
    • Klaipėdos krašto šnekta
  • Wschodni auksztocki
    • Panevėžiškių šnekta
    • Širvintiškių šnekta
    • Anykštėnų šnekta
    • Kupiškėnų šnekta
    • Uteniškių šnekta
    • Vilniškių šnekta
  • Południowy auksztocki
    • Pietų aukštaičių arba dzūkų patarmė

Wyrazy tematyczne

Zabawne lub dziwne przysłowia i idiomy

Łamańce językowe

--> -->
Powrót na górę strony